I VASSALLI DEL MONASTERO
DI SAN LORENZO DI AVERSA
IN CAIVANO, CASOLLA VALENZANA
ED ALTRI CASALI NEL 1266

BRUNO D’ERRICO

Nella Biblioteca della Società Napoletana di Storia Patria è conservato un manoscritto di 128 carte, in folio grande, con la segnatura XXVII.A.3, intitolato: Diplomata summorum Pontificum Archipraesulum, Praesulum, privilegia Imperatorum, Regum, Principum, Ducum, Marchionum, Comitum virorumque illustrium concessiones, inventaria legitima et iura primigenia emptiones, concordationes, atque bonorum prima semina et statutus universus Venerabilis Monasterii S. Laurentii de Aversa, accurate in hoc volumine a suis originalibus transcripta anno Domini MDCCXVI. Chiaramente proveniente dall’archivio dell’antico monastero benedettino di San Lorenzo di Aversa, il cui complesso monumentale ospita oggi la Facoltà di Architettura della Seconda Università di Napoli, questo volume é lo stesso manoscritto che Alfonso Gallo (1) indicò sinteticamente come Cartario di S. Lorenzo e dal quale trasse i documenti I-IX, XI-XIII, XVI, XVII, LI, CXVII e CXLV della prima parte del Codice diplomatico normanno di Aversa. Altri documenti, pure inseriti nel manoscritto, erano già stati pubblicati nella raccolta delle più antiche pergamene già conservate nell’Archivio di Stato di Napoli (2). Tutti i diplomi editi contenuti nel Cartario risalgono al periodo più antico della storia di San Lorenzo di Aversa, tra l’XI e il XII secolo. Un documento assai notevole e finora inedito è quello contenuto nei fogli 59b-62b del manoscritto; risale al 1266, il primo anno del dominio angioino sull’Italia meridionale, ed è così descritto nell’indice del volume: Pulchrum instrumentum continens intus omnes vassallos monasterii tam in Casolla quam in Mileto [in realtà Nullito], Cardito in Santo Archangelo in Frignano et in aliis locis tempore Gualterii secundi Abbatis cuius tenor talis est.
Il documento mi appare di notevole interesse perché, da un lato, ci riporta un classico esempio di inchiesta medievale dove la escussione di un gran numero di testimoni serviva a suffragare e a riscontrare la veridicità di documenti scritti ovvero a fissare, attraverso la registrazione delle testimonianze in un atto pubblico, una determinata situazione giuridica. D’altra parte questo diploma è l’unica fonte che ci è pervenuta, per quanto è dato sapere, che contenga l’elenco di tutti i vassalli nel territorio aversano del monastero di San Lorenzo in un’epoca così antica, stante la quasi completa dispersione dell’archivio dell’antica abbazia benedettina.
In particolare nel documento sono citati vassalli del monastero di San Lorenzo nel borgo di Aversa ove sorgeva l’abbazia e che portava lo stesso nome del santo martire ispanico; nel villaggio di Nullito (3), dove la chiesa di S. Giovanni era sotto la giurisdizione dei benedettini; in Caivano, Cardito e Casolla Valenzano, dove la chiesa di S. Maria apparteneva al monastero; altri vassalli del monastero abitavano a Giugliano, Frignano piccolo (4), Frignano maggiore (5) nel villaggio di Casolla S. Adiutore (6) e nelle località, oggi completamente scomparse, di Nobile (7), San Vincenzo (8) e Malvicino (9), dove la chiesa di Santa Fortunata pure era sotto la giurisdizione del monastero di San Lorenzo.
L’inchiesta ci testimonia in quale modo precipuo si manifestavano i rapporti che legavano i vassalli al monastero: in primo luogo il giuramento di fedeltà sui sacramenti e l’omaggio prestato all’abate in carica; in secondo luogo il pagamento del censo annuo al monastero, allorché i vassalli conducessero terreni e case dello stesso; infine la giurisdizione esercitata dall’abbazia per mezzo di appositi ufficiali sui propri vassalli, direttamente nella curia del monastero.
Infine, prima di passare al documento, un’ultima notazione: enumerando i vassalli, e quindi le famiglie vassalle, per ogni località [Borgo di San Lorenzo di Aversa = 43; Nullito = 16; Caivano = 8; Cardito = 1; Casolla Valenzana = 62; Giugliano = 5; Frignano piccolo = 1; Frignano maggiore = 2; Casolla S. Adiutore = 1; Nobile = 14; San Vincenzo = 16; Malvicino =14] è possibile, almeno per le località dove è presumibile che tutti, o quasi tutti, gli abitanti fossero vassalli di San Lorenzo [Nullito (10); Borgo di S. Lorenzo; Casolla Valenzana (11); Nobile; San Vincenzo; Malvicino] azzardare qualche ipotesi sulla consistenza della popolazione in quei centri nel 1266. Così è possibile ipotizzare 80-90 abitanti per Nullito; 210-250 abitanti per il Borgo di San Lorenzo; 300-350 abitanti per Casolla Valenzana; 70-80 abitanti per Nobile; 80-90 abitanti per San Vincenzo; 70-80 abitanti per Malvicino.
Ma passiamo ora al documento, che di seguito riporto.

In Nomine Domini Nostri Iesu Christi Dei Eterni anno ab Incarnatione eiusdem millesimo duecentesimo sexagesimo sexto die veneris tertio mensis decembris decime Indictionis. Regnante Domino nostro Carolo Dei gratia Serenissimo Rege Siciliae Ducatus Apulie, Principatus Capue, Andegavie Provincie, et Forcalqueris Comite, Regno vero eius anno secundo. Nos Iohannes Infans, et Iohannes Russus Aversane Civitatis iudices, et Nicolaus Pipinus publicus eiusdem Civitatis notarius, ac infrascripti testes cives aversani ad hoc specialiter vocati, et rogati. Presenti publico scripto fatemur, et declaramus quod veniens Averse nobilis et discretus vir dominus Landulfus de Casalverio ostendit, et publice legi fecit in nostri presentia, et quamplurimum Civitatis predicte intus monasterii Ecclesia Aversana, ubi ipsi congregati erant quasdam litteras sibi transmissas a nobili et egregio viro domino Radulfo de Faiello milite regio iustitiario Terre Laboris et Comitatus Molisii suo solito sigillo munitas in quibus insertus erat tenor Sacrarum Regalium litterarum continentie talis.
Radulfus de Faiello miles regius iustitiarius Terre Laboris et Comitatus Molisii, domino Landulfo de Casalverio dilecto socio et familiari suo salutem et amorem sincerum. Nuper a Sacra Regia Maiestate Sacras recipimus litteras in hac forma.
Carolus Dei gratia Rex Siciliae. Iustitiario Terre Laboris et Comitatus Molisii. Ex parte religiosorum virorum abbatis et conventus monasterii S. Laurentii de Aversa fuit expositum coram nobis quod tu et officiales tui homines quos ipsum monsterium habet in nonnullis locis decrete pertinentie ad contribuendum cum aliis in exactionibus angarie et perangarie aliisque gravamimibus compelliris ministrari. Ideoque fidelitati tue presentium tenore mandamus quatenus huiusmodi homines quos tibi predicti monasterii vassallos fore constiterit ad contribuendum cum aliis in exactionibus angariis et perangariis aliisque gravaminibus nec tibi compellas, nec compelli ab aliis patiaris, et si forte pretextu huiusmodi ad ipsius aliquid (fol. 60a) ad opus nostra Curia per te vel per alium aliquid est receptum eis sine difficultate et contradictione aliqua restituas et [in bianco nel testo] resignari. Datum Nucerie sexto octobris decime indictionis Regni nostri anno secundo.
Ad cuius exequtionem mandari cum velimus intendere reverenter, et quod id exequendum non possimus personaliter interesse aliis rationibus regiis servitiis occupati vobis de cuius fide et legalitate confidimus in hac parte committimus nomine nostri mandantes vobis authoritate qua fungimur firmiter iniungentes, quatenus predicti mandati Regii, et omni diligentia attenta, et in omnibus observata singulos homines in nostra iurisdictione sistentes quod tibi predicto monasterii vassallos fore constiterit ad contribuendum cum aliis in exactionibus angariis et perangariis aliisque gravaminibus compelli ab aliquibus nullatenus permittatis et si forte pretextui huiusmodi accipere et recipiatur aliquid quod aliquis est receptum eis sine difficultate, et contradictione aliquo restitui faciatis sic qui idem abbas et conventus aversanus super hoc detrimentum non habeat contribuendi. Datum Ceprani vigesimo sexto octobris decime indictionis.
Quibus igitur litteris visis perfectis ac cum diligentia intellectis predictus dominus Landulfus cupiens ad exequtionem ipsarum inquisitionem fecit exinde diligentem per homines infrascriptos pro ut inferius apparebit. Cuius inquisitionis tenor per omnia talis est.
Nicolaus Pantaleonis habitator Suburbii S. Laurentii de Aversa iuravit et interrogatus scire aliquos vassallos monasterium S.ti Laurentii habet in Civitate Averse et pertinentiis suis, dixit se scire quod Ioannes Dominicus et Blasius de Caratia filii quondam Petri de Caratia, Iacobus de Marco, Petrus de Marco, Petrus de Natale, Ioannes Bulcassa, Ioannes Petrus de Stabile, Guillelmus et frater eius, filii olim Dominici de Petro, filii olim Nicolai Pignatarii, Nicolaus de Styca, Ioannes Mutus, Iacobbus Russus, filia Benedicti de Surabile, Ioannes Deograndus, Nicolaus de Vico, Dominicus de Magalda, Ioannes de Stephani et fratres, Petrus de Ayrola, Iacobus de Maximo, filius olim Petri de Tiano, Petrus de Clemento, Petrus Scola, filii olim Neapolitani de Sanctis, Nicolaus Albanus, Cantenullus et Benedictus fratres, Pascasius de Bagno habitatores suburbii monasterii S. Laurentii de Aversa, et Ioannes Galippus Iuvenis de Aversa debent esse vassalli dicti monasterii. Interrogatus quomodo scire, dixit quod audivit et vidit Petrus et antecessores predictorum iurare vassallagium quondam domino Nicolao abbati monasterii nominati pro parte eiusdem monasterii in curia monasterii; dixit etiam predictos omnes fuisse olim vocatos per litteras ad iustitia in dicta curia per quondam officialem domini Nicolai abbatis predicti videlicet per Petrum de Bartolomeo et olim Stephanum de Clementa de Aversa. Item dixit se scire quod Nicolaus Monachus, Blasius de Castello, Blasius de Bernardo, Laurentius de Choffo, Ioannes Philippus Senex, Mattheus de S. Laurentio, et idem etiam testis sunt vassalli monasterii in causa scientia dixit, quia omnes pro monasterii parte habent terras et domos a monasterio supradicto et vidit et interfuit quando antecessores eorum et aliquis ex eis prestiterunt vaxallagii Sacram Corporalia dicto olim domino Nicolao abbati monasterii supradicti, et nunc etiam dictum monasterium est in possessione ipsorum cogendo ipsos in curia sua ad iustitiam faciendam et petendam quoties vocantur ad curiam monasterii supradicti et recipiendo ab eis redditus annualis. Item dixit quod predictum monasterium habet plures vassallos in villis Casolle Valenzane, Nulliti, Caivani et pluribus aliis casalibus sistentibus in pertinentiis Averse quorum nomina dixit se ignorare.
Ioannes Deoguarde de eodem loco iuravit et interrogatus dixit idem per omnia quod predictus Nicolaus Pantaleonis, et addidit quod Venerosus de villa Frugnani et frater sunt vassalli dicti monasterii et habent terras et possessiones a monasterio supradicto, et predictum monasterium est in possessione eorum.
Nicolaus de Gayta iuravit et interrogatus dixit scire per omnia quod primus dixit tamen se nescire predictum monasterium habere vassallos in aliis villis Casolle Valenzani et Nulliti.
Laurentius de Choffo iuravit, et interrogatus dixit idem quod primus preter quam alios dixit se nescire si predicti prestiterunt Corporalia Sacramenti vaxallagii abbatibus, sive alicui abbatii monasterii supradicti qui pro tempore extiterunt et addidit quod vidit Iohannem Gallipolum iuvenem semper coactum in curia dicti monasterii tam quam vassallum monasterii eiusdem.
Mattheus de S. Laurentio iuravit et interrogatus dixit idem per omnia quod primum et addidit quod Petrus Sabbatinus, Riccardus Sabbatinus, Iohannes de Ritio et filii eius, filii olim Vitalis de Nobile, Iohannes de Roberto de villa Nobile; item in villa Casolle Valenzane Magnus Laczus, Petrus Russus, Marinus Laczus iuvenis, Palmerius de Sico, Petrus de Sico, Maria de Aymeana, Presbiter Vitalis, Petrus Laczus, Crescentius de Loria, Madalena de Loria, Leonardus Tortus, Iohannes de Laurentio, Deodatus Laczus, Martinus de Loria, Nicolaus Oninchonus, Bartolomeus Laczus, Ambrosius Mancanisii, Iohannes Mancanisii, Petrus de Radualdo, Robertus Maiorana, Iohannes de Roggerio, Michael de Roggerio, Petrus de Fusca, Raynaldus de Ruggerio, Petrus Piperis, Albericus Piperis, Marcus Piperis, Stephanus Splenia, Benedictus (fol. 60b) de Ruggerio, Dauferius de Roggerio, Donatus de Roggerio, Iohannes Lupulus, Petrus Theanensis, Petrus Venerosus, Iohannes Venerosus, Robertus Raduardus, Zuffulus de Susca, Marinus Susca, Andreas de Alberino, Guillelmus de Alberino, Iohannes Piccurus, Iohannes de Stephano, Dominicus Ferrarius, Iacobbus Caputmazza, Iohannes Lagnensis Vinchiguerra, Stephanus Palumba, Vincentius Palumba, Iohannes de Dominico, Tamarellus Philippus Robertus de Domna Frondita; in villa Nulliti Bartholomeus Malfrida, Iohannes Malfrida, Iohannes Pigrilla, Nicolaus de Malfrida, Landulfus de Montio, Iohannes de Roberto, Iancardus, Iohannes de Simone, Martutius Donadeus de Raynaldo, Iohannes Lagnensis, Pascasius Lagnensis; in villa Caivani Philippus de Curte, Iacobus de Curte, Guillelmus de Curte, Laurentius de Curte, Iohannes de Aidolfo; in villa [Iullani] Bartolomeus Muczius, Philippus de Marillano, Iohannes de Leborano et duo alii quorum nomine non recordatur; in villa Frugnani picculi Venerosus et fratres; in villa Frugnani Maioris Leonardus Zaccarellus et fratres, Sabatinus et frater Nazarius sunt homines et vassalli monasterii nominati in causa scientie dixit quod ipse testis vidit predictos cogi in curia monasterii supradicti, et ipse etiam cogit in curia ipsa tamquam baiulus monasterii predicti, et recepit scassus victualia, servitia et angarias pro parte monasterii supradicti ab eisdem de possessionibus quas tenet a monasterio supradicto, et addidit etiam quod vidit predictos omnes villarum ipsarum prestantes Sacramenta homagii et fidelitatis ut moris est domino Angelo nunc abbati monasterii predicti et antecessore suo domino abbati Nicolao.
Petrus de Choffo de eodem loco iuravit et interrogatus dixit idem quod proximus excepto de Iohanne Galippo de quo dixit quod non vidit eum cogi in curia monasterii supradicti et praeter de hominibus villarum Caivani, Nulliti et [bianco nel testo] de quibus dixit se nescire si sunt vassalli monasterii supradicti.
Canzanellus de eodem loco iuravit et interrogatus dixit idem per omnia quod primus.
Petrus de Auferio de villa Casolla Valenzani iuravit et interrogatus dixit quod predicti homines predictae ville Casolle Valenzani sunt vassalli predicti monasteri in causa scientie dixit quod ipse vidit ipsos coactos et cogi in curia predicti monasterii et facere et reddere servitia personalia; super aliis interrogatus dixit se nihil scire.
Presbiter Vitalis iuravit et interrogatus dixit idem de omnia quod proximus et addidit quod vidit omnes predictos homines de villa Casolle Valenzani prestantes Sacramenta fidelitatis et homagii ut moris est domino Angelo abbati monasterii supradicti quod nunc est excepti Magno Laczo, Iohanne Lupulo et Deodato Laczo quod nunc temporis erant pueri.
Iohannes Malbruda de villa Nulliti iuravit et interrogatus dixit quod omnes predicti homines de villa Casolle Valenzani, Nulliti, villa Caivani de quibus testimonium peribent per predictum Mattheum de S. Laurentio sunt vassalli predicti monasterii, in causa scientie dixit idem quod predictus Mattheus et addidit quod Iacobus Malfrida de villa Carditi est vassallus predicti monasterii, in causa scientie quod ipse vidit Nicolaum Malfridam patrem dicti Iacobi prestantem Sacramentum fidelitatis et homagii olim domino Nicolao abbati monasterii S. Laurentii de Aversa, et coactum in curia monasterii supradicti, super aliis nescire.
Fusanus Russus de suburbio S. Laurentii iuravit et interrogatus dixit idem per omnia quod primus.
Iohannes Lagnensis de villa Casolle Valenzani iuravit et interrogatus dixit idem quod predictus Petrus de Auferio et addidit quod ipse tam quam baiulus monasterii supradicti coegit eos in curia monasterii supradicti et vidit eos prestantes corporalia Sacramenta domino Angelo nunc abbati monasterii supradicti et ipse etiam precepit eis ut irent ad iurandum dicto domino abbati, super aliis nihil.
Iohannes de Asberna de villa Caivani iuravit et interrogatus dixit se scire quod Martinus Laczus, Martinus Laczus iuvenis, Maria de Simone, presbiter Vitalis, Bartolomeus Laczus, Ambrosius Mancanisii de villa Casolle Valenzani, Iacobus de Curte et ipse etiam testis, Guillelmus de Curte, Laurentius de Curte, Philippus de Curte de villa Caivani, Iohannes Malfrida, Bartolomeus Malfrida, Iohannes Malfrida, Iohannes Piczilla, Nicolaus Malfrida, Landulfus de Mantio, Iohannes de Roberto Facandus, Iohannes de Simone, Pascatius de Rainaldo, Iohannes de Rainaldo, Nicolaus de Simone, Pascatius Lagnensis, Guerrusius Lagnensis et Petrus Paldonus de villa Nulliti, Iacobus de Malfrida de villa Carditi sunt homines monasterii S. Laurentii de Aversa; in causa scientie dixit quod vidit predictos de villa Nulliti et Caivani coactos et cogi in curia monasterii; supradicti de villa Casolle Valenzani dixit se audivisse dici illos cogi in curia monasterii predicti et dixit quod vidit et interfuit quando predicti de villa Nulliti prestiterunt Sacramenta homagii, ut moris est predicto domino abbati, super aliis nihil.
Nicolaus de Simone de villa Nulliti iuravit et interrogatus dixit idem quod proximus excepto de Donadeo de Rainaldo et Iohanne de Rainaldo de quibus dixit se nescire si sunt homines et vassalli monasterii supradicti, et addidit quod Palmerius Riccus de magistro Alexandro et filii Andree magistri Alexandri sunt vassalli monasterii (fol. 61a) nominati.
Petrus Paldonus de villa Nulliti iuravit et interrogatus dixit se scire quod Bartolomeus Malfrida, Iohannes Malfrida, Landulfus de Mantio, Iohannes de Roberto, Nicolaus Malfrida, Iohannes Piczilla, Iohannes de Simone, Facundus Iohannes de Rainaldo, Nicolaus de Simone, Donadeus de Rainaldo, patritius Pascasius Lagnensis, Guerrusius Lagnensis, Iohannes de Roberto et ipse testis de predicta terra Nulliti, Laurentius de Curte, Guillelmus de Curte, Iacobus de Curte, Philippus de Curte, Iohannes de Asberna, Palmerius de Vittorio de magistro Alexandro, et filii Andree de magistro Alexandro de villa Caivani, Iacobus de Malfrida et Stephanus de Malfrida, fratres de villa Carditi sunt vassalli monasterii S. Laurentii de Aversa, in causa scientiae dixit quod ex antiquo tempore antecessores sui fuerunt homines et vassalli predicti monasterii et interfuit et vidit quando predicti homines prestiterunt Sacramenta fidelitatis et homagii domino Angelo nunc abbati monasterii nominati excepti predictis Iacobo et Stephano de quibus dixit quod non vidit eos prestare predicta Sacramenta domino Angelo abbati, sed dixit se vidisse patrem eorum prestitisse predictum Sacramentum predicto domino abbati Angelo et abbati Nicolao, abbati monasterii predicti, et interfuit et vidit ipsos cogi in curia monasterii predicti, super aliis nihil.
Guerrusius Lagnensis de villa Nulliti iuravit et interrogatus dixit se scire quod Iohannes Lagnensis et frater eius et Ambrosius Marcanisius de villa Casolle Valenzane, et predicti omnes de quibus deposuit predictus Petrus Paldonus dixit quod sunt homines et vassalli predicti monasterii, in causa scientie dixit quod ipse vidit eos coactos et cogi in curia predicti monasterii et dixit etiam se intefuisse quando predicti de villa Nulliti prestiterunt iuramenta fidelitatis et homagii predicto domino abbati Angelo pro parte monasterii supradicti ut moris est, super aliis nihil.
Iohannes de Roberto de villa Nulliti iuravit et interrogatus dixit se scire quod homines predicti de villa Nulliti excepto Martuccio villarum Caivani et Carditi de quibus deposuit predictus Petrus Paldonus sunt homines et vassalli monasterii supradicti, in causa scientie dixit idem quod primus et addidit quod Martinus Laczus, Martinus Laczus iuvenis, Maria de Simone, Petrus Vitale, Sergius Laczus, Deodatus Laczus, Bartolomeus Laczus, Ambrosius Marcanisii, Iohannes Marcanisii, Robertus Capomazza, Iohannes Lagnensis de villa Casollae Valenzane sunt homines et vassalli monasterii supradicti in causa scientie dixit quod audivit dici; super aliis nihil.
Guillelmus de Curte de villa Caivani iuravit et interrogatus dixit se scire quod omnes predicti de villa Caivani et Nulliti exceptis Marcutio et Donadeo de Rainaldo quos dixit eos affidasse in domibus mulierum et vassallorum monasterii supradicti, in causa scientie dixit quod omnes ipsi tenent [in bianco] et possessiones a monasterio supradicto et vidit et interfuit quando predicti de villa Caivani prestiterunt corporalia Sacramenta fidelitatis et homagii predicto domino abbati Angelo pro parte monasterii supradicti, super aliis nihil.
Nicolaus Monachus iuravit et interrogatus dixit se scire quod Bartolomeus Muczus filius olim Iuliane, Stephanus Leporanus et frater eius, Iohannes Philippus de Marilliano de villa Iullani; Petrus Sabatinus, Russus Sabatinus, Iohannes Peregrinus, Iohannes de Saro, Iohannes de Riccardo et filii, Nicolaus, Sabatinus, Peregrinus, filii Petri et Francisca Deodati de villa Nobili; Leonardus Ciccarellus, Natiarius Zaccarellus et filii olim Iohannis Zaccarelli de villa Frugnani maioris; Iohannes de Simone, Nicolaus de Simone et omnes alii qui habitant in villa Nulliti; Magnus Laczus, Petrus Russus, Martinus Laczus, Petrus de Sica, presbiter Gualterius, Leonardus Tortus, Deodatus Laczus, Bartolomeus Laczus, Ambrosius Marcanisii, Iohannes Marcanisii, Petrus de Radnaldo, Bartolomeus Maiurana, Iohannes de Ruggerio, Michael de Ruggerio, Petrus de Susca, Rainaldus de Ruggerio, Petrus Piperis, Albericus Piperis, Andreas Piperis, Benedictus de Ruggerio, Franciscus de Ruggerio, Donatus de Ruggerio, Petrus Theanensis, Iohannes Lupulus, Petrus de Veneroso, Robertus Radualdus, Goffridus de Fusca, Martinus de Fusca, Guerrerius de Asberna, Iohannes Repunes, Dominicus Ferrarius, Iacobus Caputmazza, Robertus Caputmazza, Sperindeus Caputmazza, Iohannes Lagnensis Vinciguerra, Iohannes de Dominico, Philippus de Leonardo de villa Casolle Valenzane; Blasius de Castello, Aversano de Bernardo, Laurentius de Chosso, Iohannes Galippus senex, Mattheus de Sancto Laurentio et ipse testis habitatores suburbii monasterii S. Laurentii de Aversa sunt homines et vassalli monasterii supradicti in causa scientie dixit quod interfuit et vidit dictos homines prestantes Sacramenta fidelitatis et homagii domino Angelo nunc abbati monasterii supradicti, et quosdam ex eis abbati Nicolao predecessori suo, et cogi et coactos esse in curia monasterii nominati, Item dixit se scire quod Iohannes Dominicus et Blasius de Coratia filii quondam Petri de Coratia, Iohannes de Marco et Petrus de Marco, Petrus de Vitale, Iohannes, Bulcassus filii quondam Philippi de Constabile, et Guillelmus et frater filii olim Dominici (fol. 61b) de Petro, filii olim Nicolai Cognatore, Nicolaus de Gayta, Iohannes Mutus, Iacobus Russus et filia Benedicti de Durabile, Iohannes de Deoguarde, Nicolaus de Vito, Dominicus de Magalda et fratres, Iohannes de Stephania et fratres, Petrus de Ayrola, Iacobus de Maximo, filii olim Petri de Theano, Petrus de Clemento, Nicolaus de Mattheo, Petrus Scutinus, Sperindeus Suennus, filii olim Neapolitani de Sonis, Canzanellus et Benedictus fratres, Pascasius de Bagno et Iohannes de Galippo iuvenis debent esse homines et vassalli predicti monasterii; interrogato quomodo scire dixit quod audivit et vidit patres et antecessores predictorum et quosdam ipsorum iurare vassallagium quondam domino Angelo abbati monasterii predicti pro parte eiusdem monasterii et cogi in curia monasterii nominati; dixit etiam predictos omnes pro contumaciam fuisse coactos et punitos in dicta curia per quendam officialem olim domini Nicolai abbatis predicti videlicet: Stephanum de Olenitani et Andream de Domna Goditia, super aliis nihil.
Gustabilis de Mantio de villa Malivicini iuravit et interrogatus dixit se scire quod ipse testis, Nicolaus de Mantio, Nicolaus de Stabile, Iohannes de Letitia, Stabile Tolomeus, Alexander, Petrus [et] Galenus Aversanus de Casagenzana, Iohannes de Acernis, Bartolomeus de Presia, Petrus de Gratiana, Mattheus Fidelis sunt homines et vassalli monasterii S. Laurentii de Aversa in causa scientie dixit quod ipse interfuit et vidit predictos omnes prestantes Sacramenta fidelitatis et homagii domino Angelo nunc abbati monasterii supradicti et ipse etiam testis iuravit una cum predictis hominibus, super aliis nihil.
Mattheus Fidelis de predicta villa Malivicini iuravit et interrogatus dixit idem per omnia quod proximus et addidit quod ipse testis predicto domino abbati Angelo prestitit Sacramenta fidelitatis et homagii una cum predictis hominibus ville predicte.
Iohannes Galippus iuravit et interrogatus dixit idem quod predictus Nicolaus Monachus preter quam de Blasio de Castello quam dixit se nescire esse hominem et vassallum monasterii supradicti et addidit quod predictus Iohannes Galippus iuvenis et Ganzanellus, Nicolaus Russus sunt homines et vassalli predicti monasterii in causa scientie dixit quod ratione tenimentorum quos tenent a monasterio predicto sunt homines et vassalli monasterii supradicti et vidit etiam ipsos cogi in curia monasterii supradicti ad faciendam et recipiendam iustitiam et addidit etiam quod dictum monasterium habet tres casatas hominum in villa Caivani que dicuntur de Curte in causa scientie dixit quod ipse testis tamquam extallerius monasterii supradicti coegit eos in curia dicti monasterii pro parte eiusdem; addidit etiam quod Thomas Speranus, Iacobus Speranus, filii Laurentii, Iohannes de Petro, Martinus de Petro et presbiter Nicolaus de Petro, Petrus Russus, Datus Simeone, Vincentius Robertus de villa Sancti Vincentii sunt homines et vassalli monasterii supradicti in causa scientie dixit quod vidit eos cogi in curie monasterii supradicti et ipse etiam testis tamquam baiulus monasterii ipsius coegit eos in curia predicti monasterii pro parte eiusdem.
Laurentius de Iannano iuravit et interrogatus dixit se scire quod Nicolaus Monachus, Blasius de Castello, Aversanus de Bernardo, Iohannes Galippus senex, Iohannes Galippus iuvenis, Nicolaus Pantaleonis, Iohannes de Marco, filii olim Iohannis Pirilli, Nicolaus de Gaeta, filii Petri de Choffo, Laurentius de Choffo et nepos eorum Nazarius de Frugnano maiori, Petrus Sabatinus, Riccardus Sabatinus, Iohannes Peregrinus, filii Vitalis de Deodato, Iohannes de Riccardo et filii Iohannis de Roberto sunt homines et vassalli monasterii supradicti in causa scientie dixit et vidit eos cogi et coactos in curia monasterii supradicti per baiulos monasterii ipsius a tempore quo ipse recordatur, super aliis nihil.
Iohannes de Sperano iuravit et interrogatus dixit se scire quod Nicolaus Monachus, Mattheus de S. Laurentio de suburbio monasterii S. Laurentii, Ambrosius Marcanisii de villa Casolla Valenzane, Iacobus Speranus, Thomas Speranus, Andreas Speranus, Nicolaus de Petro, Iohannes de Petro, Martinus de Petro, Petrus Russus, Deodatus Russus, Simon filius Laurentii Carpignani, filii Philippi de Roberto et ipse testis sunt homines et vassalli ecclesie S. Laurentii de Aversa in causa scientie dixit quod interfuit et vidit predictos cogi et coactos in curia monasterii supradicti per totum tempus quod ipse recordatur. Ipse etiam testis cogitur per curiam monasterii supradicti quoties querimoniam aliquam pro parte de aliquo ipsorum et de se ipso super aliis nihil.
Presbiter Marinus de Speranus de villa Casolla Sancti Adiutoris iuravit et interrogatus dixit se scire quod monasterium S. Laurentii de Aversa habet homines et vassallos in casali Casollae Valenzane videlicet: presbiterum Vitalem, presbiterum Rainaldum et Ambrosius Marcanisii et plures alios quorum nomine dixit se nescire et dixit se scire quod dictum monasterium habet ecclesiam in villa Nulliti que intitulatur Sanctus Iohannes et omnes qui de predicta villa Nulliti sunt homines et vassalli monasterii supradicti. Item dixit se scire quod filii olim Laurentii Carpignani, Simeon Carpignanus, Vincentius Iacobus Speranus, Thomas Speranus, Andreas Speranus, Datus Petrus Russus, Iohannes Speranus, Iohannes de Petro, Nicolaus de Petro, Martinus de Petro, Guillelmus de Roberto sunt homines et vassalli monasterii nominati in causa scientie dixit quia vidit (fol. 62a) ipsos in curie monasterii nominati et vidit patres ipsorum prestare Sacramenta fidelitatis homagii domino Nicolao abbati monasterii supradicti et vidit predictos prestare Sacramenta fidelitatis et homagii domino abbati predicto exceptis filiis olim Laurentii Carpignani, Andrea de Sperano et Vincentio, super aliis nihil.
Presbiter Andreas de Casolla Sancti Adiutoris iuravit et interrogatus dixit se scire quod Blasius de Castello, Nicolaus Monachus, Iohannes Galippus iuvenis, Iohannes Galippus senex, Mattheus de S. Laurentio de Aversa, Iacobus Speranus, Thomas Speranus, Andreas Speranus, Iohannes de Petro, Marinus de Petro, Nicolaus de Petro, Petrus Russus Decius de villa Casolle Sancti Adiutoris et Robertus de S. Laurentio sunt homines et vassalli monasterii supradicti in causa scientie dixit quod vidit ipsos cogi in curia monasterii nominati, et omnes predictos de villa Casolle Sancti Adiutoris prestare Sacramenta fidelitatis et homagii ut moris est domino Angelo nunc abbati monasterii supradicti.
Nicolaus de Petro iuravit et interrogatus dixit se scire quod Datus Petrus Russus, Iohannes Speranus, Thomas Speranus, Andreas Speranus, Iacobus Speranus, Nicolaus de Roberto, Iohannes de Petro, presbiter Andreas Russus, presbiter Martinus de Sperano, Martinus de Petro, et filii olim Philippi de Roberto, Simeon Carpignanus de villa Sancti Vincentii sunt sunt homines et vassalli monasterii supradicti in causa scientie dixit quia vidit ipsos iurare domino Angelo nunc abbati monasterii supradicti et fateri redditus et alia servitia predicta domino abbati pro parte ipsius monasterii, super aliis nihil.
Iohannes de Petro iuravit et interrogatus dixit idem quod proximus.
Datus de villa Casolle Sancti Adiutoris iuravit et interrogatus dixit idem quod proximus.
Iacobus de Sperano de predicta villa iuravit et interrogatus dixit idem quod proximus.
Thomas de Sperano de predicta villa iuravit et interrogatus dixit [idem] quod pro[ximus] et addidit quod Nicolaus de Ruberto est homo et vassallus monasterii supradicti in causa scientie dixit ut supra.
Robertus de S. Vincentio iuravit et interrogatus dixit idem quod proximus et addidit quod ipse testis est vassallus etiam monasterii supradicti et presbiter Simeon de Sperano in causa scientie dixit ut supra.
Victoria Fidelis de Aversa iuravit et interrogata dixit se scire quod Ambrosius Marcanisii, Iohannes Lagnensis, Benedictus de Rogerio, Palmerius de Sica, Rogerius de Sica et plures aliis de villa Casollae Valenzanae quorum nomina dixit se nescire, Iohannes de Simone et fratres et nepotes de villa Nulliti; Leonardus Zaccarellus, Nazarius Zaccarellus de villa Frignani maioris; Venerosus et Carolus de Frignano picculo sunt homines et vassalli monasterii supradicti in causa scientie dixit quod vidit eos cogi in curia monasterii supradicti et prestantes collectas et redditus predicto mansterio. Item dixit se scire quod filii olim Petri de Daratia, filii olim Iohannis de Natale, et Fusarius Bulcassa, et filii olim Clementis, Nicolaus de Gayeta, Laurentius [in bianco] de Choffo, filius Aversani de Vernusio, Nicolaus Pantaleonis, Berardus Pantaleonis, filii olim Laurentii de Iannone, filii olim Deoguarde, filii olim Nicolai Passavante, Nicolaus Monacus, Iohannes Galippus senex sunt homines et vassalli monasterii supradicti, in causa scientie dixit quia vidit patres ipsorum coactos in curia predicti monasterii tempore abbati Nicolai monasterii supradicti. Item dixit se scire quod Gustabile et Nicolaus fratres, Iohannes Papa, Nicolaus Gustabile, Stabile de Tolomeo, Petrus Liccarisius, Petrus Gallenus, Iohannes Gaietanus, Iohannes de Acereis, Bartolomeus Matthei de Persia de villa Malivicini; Iohannes de Perentigno, Iohannes de Riccardo, Vitalis de Riccardo, Franciscus de Riccardo, filii olim Vitalis de Deodato, Petrus Sabatinus, Riccardus Simeone de villa Nobili sunt homines et vassalli monasterii supradicti, in causa scientie dixit quod vidit eos cogi in curia monasterii supradicti et prestantes Sacramenta fidelitatis domino Angelo nunc abbati monasterii supradicti et patres ipsorum abbati Mattheo et abbati Nicolao abbatibus monasterii supradicti. Item dixit quod sunt etiam angarii predicti monasterii super aliis nihil.
Blasius de Castello iuravit et interrogatus dixit idem quod predictus Nicolaus Monachus preter quam de hominibus ville Nulliti et Casolle Valenzane de quibus dixit se nihil scire et addidit quod Iohannes Galippus iuvenis est homo et vassallus monasterii supradicti in causa scientie dixit quod ipse tamquam baiulus monasterii supradicti pro parte eiusdem coegit predictum Iohannem in curia monasterii supradicti et recollegit ab eo redditus pro parte monasterii supradicti et addidit etiam quod idem testis est homo et vassallus predicti monasterii super aliis nihil.
Predictam autem inquisitionem ad requisitionem predicti domini Landulfi ad instantiam, et rogatum predicti domini abbatis tam pro cautela dicti domini Landulfi quam predicti monasterii in presentem formam publicam duximus redigendam quam nostris subscriptionibus duximus roborandam quod autem superius ubi sic legitur in uno loco ipsi congregati in altero Vincentii, in altero Nicolao, in altero de in altero Angelus in altero Petrus et in altero filius est per me scriptum notarium emendatum. Aversa. Locus signi notarii.
Ego qui supra Iohannes iudex = locus signi iudicis
Ego qui supra Iohannes iudex = locus signi iudicis
Ego Gustanus de Sancto Andrea interfui et subscripsi
Ego Franciscus de Marino interfui et subscripsi (fol. 62b)
Ego Nicolaus Paganus interfui et subscripsi
Ego Nicolaus Durdonus interfui et subscripsi
Ego Nicolaus Granari interfui et subscripsi
Ego Iohannes de Marino interfui et subscripsi
Ego notarius Iohannes de Gualdo interfui et subscripsi
Ego Iacobus de Gallesio interfui et subscripsi
Ego Iacobus de Ragone interfui et subscripsi
Ego iudex Clemens Villano interfui et subscripsi
Ego iudex Petrus Benedicti de Aversa interfui et subscripsi
Ego magister Andreas Germanus interfui et subscripsi
Ego iudex Andreas interfui et subscripsi
Ego Iacobus Basilius interfui et subscripsi
Ego iudex Robertus de Sancto Paulo interfui et subscripsi
Ego iudex Perisius interfui et subscripsi
Ego Thomas Ramunno interfui et subscripsi
Ego Nicolaus Monachus interfui et subscripsi
Ego Iohannes Granato interfui et subscripsi
Ego notarius Paulus de Rosa interfui et subscripsi
Ego Iacobus de Appello interfui et subscripsi
Ego Iohannes Dominigratia interfui et subscripsi
Ego Iacobus Speranus interfui et subscripsi
Ego Iacobus de Landano interfui et subscripsi
Ego magister Leonardus Besconus interfui et subscripsi
Ego Petrus de Abuleno interfui et subscripsi
Ego Iacobus de Iordano interfui et subscripsi
Ego Dionisius de Grissa interfui et subscripsi
Ego Iohannes Milignanus interfui et subscripsi
(12)


Note:
(1) A. GALLO, Codice diplomatico normanno di Aversa, ([Documenti per la storia dell’Italia meridionale, I] Società Napoletana di Storia Patria, Napoli 1927. Riedizione in stampa anastatica a cura de Il Gazzettino Aversano, Archivio storico diocesano di Aversa, [Fonti e studi, I, ], Aversa 1990, pag. VII.
(2) Regii Neapolitani Archivi Monumenta edita ac illustrata, Neapoli ex Regia tipographia, 6 voll., 1845-1861.
(3) Situato tra Cardito e Caivano, questo villaggio era stato donato a San Lorenzo dal milite normanno Rinaldo Mosca nel 1094: cfr. Codice diplomatico normanno di Aversa, a cura di Alfonso Gallo, [Documenti per la storia dell’Italia meridionale, I] Società Napoletana di Storia Patria, Napoli 1927. Riedizione in stampa anastatica a cura de Il Gazzettino Aversano, Archivio storico diocesano di Aversa, Fonti e studi, I, Aversa 1990, pagg. 13-14.
(4) Dal 1950 Villa di Briano (CE).
(5) Dal 1951 Frignano (CE).
(6) Antichissimo villaggio «attiguo a Grecignano», citato già nel 964 in un diploma di Landolfo II principe di Capua: cfr. G. PARENTE, Origini e vicende ecclesiastiche della città di Aversa, Napoli 1857-1861), 2 voll. (riedizione in stampa anastatica a cura dell’Amministrazione comunale, Aversa 1990), vol. I pagg. 186-187. Su Casolla S. Adiutore si veda pure D. VERDE, Gricignano. Cenni storici, Curti 1993, pagg. 37-41.
(7) Antico villaggio di cui si ha ancora notizia nelle Rationes decimarum Italiae nei secoli XII e XIV. Campania, a cura di M. Inguanez, L. Mattei-Cerasoli, P. Sella, Città del Vaticano 1942: pag. 242 n. 3441: Presbiter Phylippus de Gayta capellanus S. Marie de villa Nobilium (decima degli anni 1308-1310); pag. 257 n. 3778: lo stesso cappellano (decima dell’anno 1324). G. PARENTE, Origini e vicende ..., op. cit., pag. 203, la ritiene «esistente nel IX secolo, circa un mille passi discosta dal cenobio di s. Lorenzo». C. DEL VILLANO, Casaluce. Storia e civiltà nella penombra, Edizioni Il Basilisco, Aversa 1991, pag. 14, localizza Nobile nel territorio dell’attuale comune di Casaluce.
(8) Villaggio assai poco noto, citato in un documento del 1261 (Codice diplomatico svevo di Aversa, a cura di C. Salvati, Università degli Studi di Napoli, Istituto di Paleografia e Diplomatica, XI, Napoli 1980, in due tomi, pag. 508). Dal contesto di questo documento appare chiara la vicinanza della villa sancti Vincencii con Gricignano, nel cui attuale territorio è da localizzare questo antico casale. D. VERDE, Gricignano ..., op. cit., pag. 59, con il nome di S. Vincenzo, indica una località in territorio dell’attuale comune di Gricignano, circoscritta dal bosco Castagno, in cui anticamente esisteva una comunità ecclesiastica dipendente da S. Lorenzo di Aversa, di cui, ancora non molti decenni or sono, esistevano alcune vestigia.
(9) La villa Malivicini è da identificare con il villaggio di Malbuitino che il PARENTE, Origini ..., op. cit., pag. 203, situa sul lago di Patria.
(10) Per Nullito è espressamente affermato nel documento che tutti gli abitanti del villaggio fossero vassalli di San Lorenzo. Cfr. nel documento le testimonianze di Nicolaus Monachus e del presbitero Marinus de Speranus.
(11) È possibile che nel 1266 gli abitanti di Casolla Valenzana fossero ancora tutti vassalli del monastero di San Lorenzo, perché solo dal 1280 si ha notizia di vassalli in Casolla di un altro feudatario, Egidius de Montreuil (Egidio de Mostarolo), cfr.: I registri della Cancelleria angioina ricostruiti da Riccardo Filangieri con la collaborazione degli archivisti napoletani, [Testi e documenti di storia napoletana] Accademia Pontaniana, Napoli 1950-2002, vol. XXIV pag. 11.
(12) Il documento originale era contraddistinto dall’antica segnatura archivistica «Arm.o V fasc.o 13».