I VASSALLI DEL MONASTERO
DI SAN LORENZO DI AVERSA
IN CAIVANO, CASOLLA VALENZANA
ED ALTRI CASALI NEL 1266
BRUNO D’ERRICO
Nella Biblioteca della Società Napoletana di Storia Patria è conservato un manoscritto di 128
carte, in folio grande, con la segnatura XXVII.A.3, intitolato: Diplomata summorum Pontificum
Archipraesulum, Praesulum, privilegia Imperatorum, Regum, Principum, Ducum,
Marchionum, Comitum virorumque illustrium concessiones, inventaria legitima et iura
primigenia emptiones, concordationes, atque bonorum prima semina et statutus universus
Venerabilis Monasterii S. Laurentii de Aversa, accurate in hoc volumine a suis originalibus
transcripta anno Domini MDCCXVI. Chiaramente proveniente dall’archivio dell’antico monastero
benedettino di San Lorenzo di Aversa, il cui complesso monumentale ospita oggi la Facoltà di
Architettura della Seconda Università di Napoli, questo volume é lo stesso manoscritto che
Alfonso Gallo (1) indicò sinteticamente come Cartario di S. Lorenzo e
dal quale trasse i documenti I-IX, XI-XIII, XVI, XVII, LI, CXVII e CXLV della prima parte
del Codice diplomatico normanno di Aversa. Altri documenti, pure inseriti nel manoscritto,
erano già stati pubblicati nella raccolta delle più antiche pergamene già conservate nell’Archivio
di Stato di Napoli (2). Tutti i diplomi editi contenuti nel Cartario risalgono
al periodo più antico della storia di San Lorenzo di Aversa, tra l’XI e il XII secolo. Un documento
assai notevole e finora inedito è quello contenuto nei fogli 59b-62b del manoscritto; risale al 1266,
il primo anno del dominio angioino sull’Italia meridionale, ed è così descritto nell’indice del volume:
Pulchrum instrumentum continens intus omnes vassallos monasterii tam in Casolla quam in
Mileto [in realtà Nullito], Cardito in Santo Archangelo in Frignano et in aliis locis tempore
Gualterii secundi Abbatis cuius tenor talis est.
Il documento mi appare di notevole interesse perché, da un lato, ci riporta un classico esempio
di inchiesta medievale dove la escussione di un gran numero di testimoni serviva a suffragare
e a riscontrare la veridicità di documenti scritti ovvero a fissare, attraverso la registrazione delle
testimonianze in un atto pubblico, una determinata situazione giuridica. D’altra parte questo
diploma è l’unica fonte che ci è pervenuta, per quanto è dato sapere, che contenga l’elenco di
tutti i vassalli nel territorio aversano del monastero di San Lorenzo in un’epoca così antica,
stante la quasi completa dispersione dell’archivio dell’antica abbazia benedettina.
In particolare nel documento sono citati vassalli del monastero di San Lorenzo nel borgo di
Aversa ove sorgeva l’abbazia e che portava lo stesso nome del santo martire ispanico; nel
villaggio di Nullito (3), dove la chiesa di S. Giovanni era sotto la giurisdizione
dei benedettini; in Caivano, Cardito e Casolla Valenzano, dove la chiesa di S. Maria apparteneva
al monastero; altri vassalli del monastero abitavano a Giugliano, Frignano
piccolo (4), Frignano maggiore (5) nel villaggio
di Casolla S. Adiutore (6) e nelle località, oggi completamente scomparse,
di Nobile (7), San Vincenzo (8) e
Malvicino (9), dove la chiesa di Santa Fortunata pure era sotto la
giurisdizione del monastero di San Lorenzo.
L’inchiesta ci testimonia in quale modo precipuo si manifestavano i rapporti che legavano i
vassalli al monastero: in primo luogo il giuramento di fedeltà sui sacramenti e l’omaggio prestato
all’abate in carica; in secondo luogo il pagamento del censo annuo al monastero, allorché i vassalli
conducessero terreni e case dello stesso; infine la giurisdizione esercitata dall’abbazia per mezzo
di appositi ufficiali sui propri vassalli, direttamente nella curia del monastero.
Infine, prima di passare al documento, un’ultima notazione: enumerando i vassalli, e quindi le
famiglie vassalle, per ogni località [Borgo di San Lorenzo di Aversa = 43; Nullito = 16;
Caivano = 8; Cardito = 1; Casolla Valenzana = 62; Giugliano = 5; Frignano piccolo = 1; Frignano
maggiore = 2; Casolla S. Adiutore = 1; Nobile = 14; San Vincenzo = 16; Malvicino =14] è
possibile, almeno per le località dove è presumibile che tutti, o quasi tutti, gli abitanti fossero
vassalli di San Lorenzo [Nullito (10); Borgo di S. Lorenzo; Casolla
Valenzana (11); Nobile; San Vincenzo; Malvicino] azzardare qualche
ipotesi sulla consistenza della popolazione in quei centri nel 1266. Così è possibile ipotizzare
80-90 abitanti per Nullito; 210-250 abitanti per il Borgo di San Lorenzo; 300-350 abitanti
per Casolla Valenzana; 70-80 abitanti per Nobile; 80-90 abitanti per San Vincenzo; 70-80
abitanti per Malvicino.
Ma passiamo ora al documento, che di seguito riporto.
In Nomine Domini Nostri Iesu Christi Dei Eterni anno ab Incarnatione eiusdem millesimo
duecentesimo sexagesimo sexto die veneris tertio mensis decembris decime Indictionis.
Regnante Domino nostro Carolo Dei gratia Serenissimo Rege Siciliae Ducatus Apulie,
Principatus Capue, Andegavie Provincie, et Forcalqueris Comite, Regno vero eius anno secundo.
Nos Iohannes Infans, et Iohannes Russus Aversane Civitatis iudices, et Nicolaus Pipinus publicus
eiusdem Civitatis notarius, ac infrascripti testes cives aversani ad hoc specialiter vocati, et rogati.
Presenti publico scripto fatemur, et declaramus quod veniens Averse nobilis et discretus vir
dominus Landulfus de Casalverio ostendit, et publice legi fecit in nostri presentia, et quamplurimum
Civitatis predicte intus monasterii Ecclesia Aversana, ubi ipsi congregati erant quasdam litteras
sibi transmissas a nobili et egregio viro domino Radulfo de Faiello milite regio iustitiario Terre
Laboris et Comitatus Molisii suo solito sigillo munitas in quibus insertus erat tenor Sacrarum
Regalium litterarum continentie talis.
Radulfus de Faiello miles regius iustitiarius Terre Laboris et Comitatus Molisii, domino Landulfo
de Casalverio dilecto socio et familiari suo salutem et amorem sincerum. Nuper a Sacra Regia
Maiestate Sacras recipimus litteras in hac forma.
Carolus Dei gratia Rex Siciliae. Iustitiario Terre Laboris et Comitatus Molisii. Ex parte
religiosorum virorum abbatis et conventus monasterii S. Laurentii de Aversa fuit expositum
coram nobis quod tu et officiales tui homines quos ipsum monsterium habet in nonnullis locis
decrete pertinentie ad contribuendum cum aliis in exactionibus angarie et perangarie aliisque
gravamimibus compelliris ministrari. Ideoque fidelitati tue presentium tenore mandamus
quatenus huiusmodi homines quos tibi predicti monasterii vassallos fore constiterit ad
contribuendum cum aliis in exactionibus angariis et perangariis aliisque gravaminibus nec tibi
compellas, nec compelli ab aliis patiaris, et si forte pretextu huiusmodi ad ipsius aliquid (fol. 60a)
ad opus nostra Curia per te vel per alium aliquid est receptum eis sine difficultate et contradictione
aliqua restituas et [in bianco nel testo] resignari. Datum Nucerie sexto octobris decime indictionis
Regni nostri anno secundo.
Ad cuius exequtionem mandari cum velimus intendere reverenter, et quod id exequendum non
possimus personaliter interesse aliis rationibus regiis servitiis occupati vobis de cuius fide et
legalitate confidimus in hac parte committimus nomine nostri mandantes vobis authoritate qua
fungimur firmiter iniungentes, quatenus predicti mandati Regii, et omni diligentia attenta, et in
omnibus observata singulos homines in nostra iurisdictione sistentes quod tibi predicto monasterii
vassallos fore constiterit ad contribuendum cum aliis in exactionibus angariis et perangariis
aliisque gravaminibus compelli ab aliquibus nullatenus permittatis et si forte pretextui huiusmodi
accipere et recipiatur aliquid quod aliquis est receptum eis sine difficultate, et contradictione
aliquo restitui faciatis sic qui idem abbas et conventus aversanus super hoc detrimentum non
habeat contribuendi. Datum Ceprani vigesimo sexto octobris decime indictionis.
Quibus igitur litteris visis perfectis ac cum diligentia intellectis predictus dominus Landulfus
cupiens ad exequtionem ipsarum inquisitionem fecit exinde diligentem per homines infrascriptos
pro ut inferius apparebit. Cuius inquisitionis tenor per omnia talis est.
Nicolaus Pantaleonis habitator Suburbii S. Laurentii de Aversa iuravit et interrogatus scire
aliquos vassallos monasterium S.ti Laurentii habet in Civitate Averse et pertinentiis suis, dixit
se scire quod Ioannes Dominicus et Blasius de Caratia filii quondam Petri de Caratia, Iacobus
de Marco, Petrus de Marco, Petrus de Natale, Ioannes Bulcassa, Ioannes Petrus de Stabile,
Guillelmus et frater eius, filii olim Dominici de Petro, filii olim Nicolai Pignatarii, Nicolaus de
Styca, Ioannes Mutus, Iacobbus Russus, filia Benedicti de Surabile, Ioannes Deograndus,
Nicolaus de Vico, Dominicus de Magalda, Ioannes de Stephani et fratres, Petrus de Ayrola,
Iacobus de Maximo, filius olim Petri de Tiano, Petrus de Clemento, Petrus Scola, filii olim
Neapolitani de Sanctis, Nicolaus Albanus, Cantenullus et Benedictus fratres, Pascasius de
Bagno habitatores suburbii monasterii S. Laurentii de Aversa, et Ioannes Galippus Iuvenis de
Aversa debent esse vassalli dicti monasterii. Interrogatus quomodo scire, dixit quod audivit et
vidit Petrus et antecessores predictorum iurare vassallagium quondam domino Nicolao abbati
monasterii nominati pro parte eiusdem monasterii in curia monasterii; dixit etiam predictos omnes
fuisse olim vocatos per litteras ad iustitia in dicta curia per quondam officialem domini Nicolai
abbatis predicti videlicet per Petrum de Bartolomeo et olim Stephanum de Clementa de Aversa.
Item dixit se scire quod Nicolaus Monachus, Blasius de Castello, Blasius de Bernardo, Laurentius
de Choffo, Ioannes Philippus Senex, Mattheus de S. Laurentio, et idem etiam testis sunt vassalli
monasterii in causa scientia dixit, quia omnes pro monasterii parte habent terras et domos a
monasterio supradicto et vidit et interfuit quando antecessores eorum et aliquis ex eis prestiterunt
vaxallagii Sacram Corporalia dicto olim domino Nicolao abbati monasterii supradicti, et nunc
etiam dictum monasterium est in possessione ipsorum cogendo ipsos in curia sua ad iustitiam
faciendam et petendam quoties vocantur ad curiam monasterii supradicti et recipiendo ab eis
redditus annualis. Item dixit quod predictum monasterium habet plures vassallos in villis Casolle
Valenzane, Nulliti, Caivani et pluribus aliis casalibus sistentibus in pertinentiis Averse quorum
nomina dixit se ignorare.
Ioannes Deoguarde de eodem loco iuravit et interrogatus dixit idem per omnia quod predictus
Nicolaus Pantaleonis, et addidit quod Venerosus de villa Frugnani et frater sunt vassalli dicti
monasterii et habent terras et possessiones a monasterio supradicto, et predictum monasterium
est in possessione eorum.
Nicolaus de Gayta iuravit et interrogatus dixit scire per omnia quod primus dixit tamen se
nescire predictum monasterium habere vassallos in aliis villis Casolle Valenzani et
Nulliti.
Laurentius de Choffo iuravit, et interrogatus dixit idem quod primus preter quam alios dixit se
nescire si predicti prestiterunt Corporalia Sacramenti vaxallagii abbatibus, sive alicui abbatii
monasterii supradicti qui pro tempore extiterunt et addidit quod vidit Iohannem Gallipolum
iuvenem semper coactum in curia dicti monasterii tam quam vassallum monasterii
eiusdem.
Mattheus de S. Laurentio iuravit et interrogatus dixit idem per omnia quod primum et addidit
quod Petrus Sabbatinus, Riccardus Sabbatinus, Iohannes de Ritio et filii eius, filii olim Vitalis
de Nobile, Iohannes de Roberto de villa Nobile; item in villa Casolle Valenzane Magnus
Laczus, Petrus Russus, Marinus Laczus iuvenis, Palmerius de Sico, Petrus de Sico, Maria de
Aymeana, Presbiter Vitalis, Petrus Laczus, Crescentius de Loria, Madalena de Loria, Leonardus
Tortus, Iohannes de Laurentio, Deodatus Laczus, Martinus de Loria, Nicolaus Oninchonus,
Bartolomeus Laczus, Ambrosius Mancanisii, Iohannes Mancanisii, Petrus de Radualdo, Robertus
Maiorana, Iohannes de Roggerio, Michael de Roggerio, Petrus de Fusca, Raynaldus de Ruggerio,
Petrus Piperis, Albericus Piperis, Marcus Piperis, Stephanus Splenia, Benedictus (fol. 60b) de
Ruggerio, Dauferius de Roggerio, Donatus de Roggerio, Iohannes Lupulus, Petrus Theanensis,
Petrus Venerosus, Iohannes Venerosus, Robertus Raduardus, Zuffulus de Susca, Marinus Susca,
Andreas de Alberino, Guillelmus de Alberino, Iohannes Piccurus, Iohannes de Stephano,
Dominicus Ferrarius, Iacobbus Caputmazza, Iohannes Lagnensis Vinchiguerra, Stephanus
Palumba, Vincentius Palumba, Iohannes de Dominico, Tamarellus Philippus Robertus de Domna
Frondita; in villa Nulliti Bartholomeus Malfrida, Iohannes Malfrida, Iohannes Pigrilla, Nicolaus de
Malfrida, Landulfus de Montio, Iohannes de Roberto, Iancardus, Iohannes de Simone, Martutius
Donadeus de Raynaldo, Iohannes Lagnensis, Pascasius Lagnensis; in villa Caivani Philippus de
Curte, Iacobus de Curte, Guillelmus de Curte, Laurentius de Curte, Iohannes de Aidolfo; in villa
[Iullani] Bartolomeus Muczius, Philippus de Marillano, Iohannes de Leborano et duo alii quorum
nomine non recordatur; in villa Frugnani picculi Venerosus et fratres; in villa Frugnani Maioris
Leonardus Zaccarellus et fratres, Sabatinus et frater Nazarius sunt homines et vassalli monasterii
nominati in causa scientie dixit quod ipse testis vidit predictos cogi in curia monasterii supradicti,
et ipse etiam cogit in curia ipsa tamquam baiulus monasterii predicti, et recepit scassus victualia,
servitia et angarias pro parte monasterii supradicti ab eisdem de possessionibus quas tenet a
monasterio supradicto, et addidit etiam quod vidit predictos omnes villarum ipsarum prestantes
Sacramenta homagii et fidelitatis ut moris est domino Angelo nunc abbati monasterii predicti et
antecessore suo domino abbati Nicolao.
Petrus de Choffo de eodem loco iuravit et interrogatus dixit idem quod proximus excepto de
Iohanne Galippo de quo dixit quod non vidit eum cogi in curia monasterii supradicti et praeter
de hominibus villarum Caivani, Nulliti et [bianco nel testo] de quibus dixit se nescire si sunt
vassalli monasterii supradicti.
Canzanellus de eodem loco iuravit et interrogatus dixit idem per omnia quod primus.
Petrus de Auferio de villa Casolla Valenzani iuravit et interrogatus dixit quod predicti homines
predictae ville Casolle Valenzani sunt vassalli predicti monasteri in causa scientie dixit quod
ipse vidit ipsos coactos et cogi in curia predicti monasterii et facere et reddere servitia personalia;
super aliis interrogatus dixit se nihil scire.
Presbiter Vitalis iuravit et interrogatus dixit idem de omnia quod proximus et addidit quod
vidit omnes predictos homines de villa Casolle Valenzani prestantes Sacramenta fidelitatis et
homagii ut moris est domino Angelo abbati monasterii supradicti quod nunc est excepti Magno
Laczo, Iohanne Lupulo et Deodato Laczo quod nunc temporis erant pueri.
Iohannes Malbruda de villa Nulliti iuravit et interrogatus dixit quod omnes predicti homines
de villa Casolle Valenzani, Nulliti, villa Caivani de quibus testimonium peribent per predictum
Mattheum de S. Laurentio sunt vassalli predicti monasterii, in causa scientie dixit idem quod
predictus Mattheus et addidit quod Iacobus Malfrida de villa Carditi est vassallus predicti
monasterii, in causa scientie quod ipse vidit Nicolaum Malfridam patrem dicti Iacobi prestantem
Sacramentum fidelitatis et homagii olim domino Nicolao abbati monasterii S. Laurentii de Aversa,
et coactum in curia monasterii supradicti, super aliis nescire.
Fusanus Russus de suburbio S. Laurentii iuravit et interrogatus dixit idem per omnia quod
primus.
Iohannes Lagnensis de villa Casolle Valenzani iuravit et interrogatus dixit idem quod predictus
Petrus de Auferio et addidit quod ipse tam quam baiulus monasterii supradicti coegit eos in
curia monasterii supradicti et vidit eos prestantes corporalia Sacramenta domino Angelo nunc
abbati monasterii supradicti et ipse etiam precepit eis ut irent ad iurandum dicto domino abbati,
super aliis nihil.
Iohannes de Asberna de villa Caivani iuravit et interrogatus dixit se scire quod Martinus Laczus,
Martinus Laczus iuvenis, Maria de Simone, presbiter Vitalis, Bartolomeus Laczus, Ambrosius
Mancanisii de villa Casolle Valenzani, Iacobus de Curte et ipse etiam testis, Guillelmus de
Curte, Laurentius de Curte, Philippus de Curte de villa Caivani, Iohannes Malfrida, Bartolomeus
Malfrida, Iohannes Malfrida, Iohannes Piczilla, Nicolaus Malfrida, Landulfus de Mantio, Iohannes
de Roberto Facandus, Iohannes de Simone, Pascatius de Rainaldo, Iohannes de Rainaldo,
Nicolaus de Simone, Pascatius Lagnensis, Guerrusius Lagnensis et Petrus Paldonus de villa Nulliti,
Iacobus de Malfrida de villa Carditi sunt homines monasterii S. Laurentii de Aversa; in causa scientie
dixit quod vidit predictos de villa Nulliti et Caivani coactos et cogi in curia monasterii; supradicti de
villa Casolle Valenzani dixit se audivisse dici illos cogi in curia monasterii predicti et dixit quod vidit
et interfuit quando predicti de villa Nulliti prestiterunt Sacramenta homagii, ut moris est predicto
domino abbati, super aliis nihil.
Nicolaus de Simone de villa Nulliti iuravit et interrogatus dixit idem quod proximus excepto de
Donadeo de Rainaldo et Iohanne de Rainaldo de quibus dixit se nescire si sunt homines et
vassalli monasterii supradicti, et addidit quod Palmerius Riccus de magistro Alexandro et filii
Andree magistri Alexandri sunt vassalli monasterii (fol. 61a) nominati.
Petrus Paldonus de villa Nulliti iuravit et interrogatus dixit se scire quod Bartolomeus Malfrida,
Iohannes Malfrida, Landulfus de Mantio, Iohannes de Roberto, Nicolaus Malfrida, Iohannes
Piczilla, Iohannes de Simone, Facundus Iohannes de Rainaldo, Nicolaus de Simone, Donadeus
de Rainaldo, patritius Pascasius Lagnensis, Guerrusius Lagnensis, Iohannes de Roberto et ipse
testis de predicta terra Nulliti, Laurentius de Curte, Guillelmus de Curte, Iacobus de Curte,
Philippus de Curte, Iohannes de Asberna, Palmerius de Vittorio de magistro Alexandro, et filii
Andree de magistro Alexandro de villa Caivani, Iacobus de Malfrida et Stephanus de Malfrida,
fratres de villa Carditi sunt vassalli monasterii S. Laurentii de Aversa, in causa scientiae dixit
quod ex antiquo tempore antecessores sui fuerunt homines et vassalli predicti monasterii et
interfuit et vidit quando predicti homines prestiterunt Sacramenta fidelitatis et homagii domino
Angelo nunc abbati monasterii nominati excepti predictis Iacobo et Stephano de quibus dixit
quod non vidit eos prestare predicta Sacramenta domino Angelo abbati, sed dixit se vidisse
patrem eorum prestitisse predictum Sacramentum predicto domino abbati Angelo et abbati
Nicolao, abbati monasterii predicti, et interfuit et vidit ipsos cogi in curia monasterii predicti,
super aliis nihil.
Guerrusius Lagnensis de villa Nulliti iuravit et interrogatus dixit se scire quod Iohannes Lagnensis
et frater eius et Ambrosius Marcanisius de villa Casolle Valenzane, et predicti omnes de quibus
deposuit predictus Petrus Paldonus dixit quod sunt homines et vassalli predicti monasterii, in
causa scientie dixit quod ipse vidit eos coactos et cogi in curia predicti monasterii et dixit etiam
se intefuisse quando predicti de villa Nulliti prestiterunt iuramenta fidelitatis et homagii predicto
domino abbati Angelo pro parte monasterii supradicti ut moris est, super aliis nihil.
Iohannes de Roberto de villa Nulliti iuravit et interrogatus dixit se scire quod homines predicti
de villa Nulliti excepto Martuccio villarum Caivani et Carditi de quibus deposuit predictus
Petrus Paldonus sunt homines et vassalli monasterii supradicti, in causa scientie dixit idem quod
primus et addidit quod Martinus Laczus, Martinus Laczus iuvenis, Maria de Simone, Petrus
Vitale, Sergius Laczus, Deodatus Laczus, Bartolomeus Laczus, Ambrosius Marcanisii, Iohannes
Marcanisii, Robertus Capomazza, Iohannes Lagnensis de villa Casollae Valenzane sunt homines
et vassalli monasterii supradicti in causa scientie dixit quod audivit dici; super aliis nihil.
Guillelmus de Curte de villa Caivani iuravit et interrogatus dixit se scire quod omnes predicti
de villa Caivani et Nulliti exceptis Marcutio et Donadeo de Rainaldo quos dixit eos affidasse
in domibus mulierum et vassallorum monasterii supradicti, in causa scientie dixit quod omnes
ipsi tenent [in bianco] et possessiones a monasterio supradicto et vidit et interfuit quando
predicti de villa Caivani prestiterunt corporalia Sacramenta fidelitatis et homagii predicto domino
abbati Angelo pro parte monasterii supradicti, super aliis nihil.
Nicolaus Monachus iuravit et interrogatus dixit se scire quod Bartolomeus Muczus filius olim
Iuliane, Stephanus Leporanus et frater eius, Iohannes Philippus de Marilliano de villa Iullani;
Petrus Sabatinus, Russus Sabatinus, Iohannes Peregrinus, Iohannes de Saro, Iohannes de
Riccardo et filii, Nicolaus, Sabatinus, Peregrinus, filii Petri et Francisca Deodati de villa Nobili;
Leonardus Ciccarellus, Natiarius Zaccarellus et filii olim Iohannis Zaccarelli de villa Frugnani
maioris; Iohannes de Simone, Nicolaus de Simone et omnes alii qui habitant in villa Nulliti;
Magnus Laczus, Petrus Russus, Martinus Laczus, Petrus de Sica, presbiter Gualterius, Leonardus
Tortus, Deodatus Laczus, Bartolomeus Laczus, Ambrosius Marcanisii, Iohannes Marcanisii,
Petrus de Radnaldo, Bartolomeus Maiurana, Iohannes de Ruggerio, Michael de Ruggerio,
Petrus de Susca, Rainaldus de Ruggerio, Petrus Piperis, Albericus Piperis, Andreas Piperis,
Benedictus de Ruggerio, Franciscus de Ruggerio, Donatus de Ruggerio, Petrus Theanensis,
Iohannes Lupulus, Petrus de Veneroso, Robertus Radualdus, Goffridus de Fusca, Martinus
de Fusca, Guerrerius de Asberna, Iohannes Repunes, Dominicus Ferrarius, Iacobus Caputmazza,
Robertus Caputmazza, Sperindeus Caputmazza, Iohannes Lagnensis Vinciguerra, Iohannes
de Dominico, Philippus de Leonardo de villa Casolle Valenzane; Blasius de Castello, Aversano
de Bernardo, Laurentius de Chosso, Iohannes Galippus senex, Mattheus de Sancto Laurentio
et ipse testis habitatores suburbii monasterii S. Laurentii de Aversa sunt homines et vassalli
monasterii supradicti in causa scientie dixit quod interfuit et vidit dictos homines prestantes
Sacramenta fidelitatis et homagii domino Angelo nunc abbati monasterii supradicti, et quosdam
ex eis abbati Nicolao predecessori suo, et cogi et coactos esse in curia monasterii nominati,
Item dixit se scire quod Iohannes Dominicus et Blasius de Coratia filii quondam Petri de Coratia,
Iohannes de Marco et Petrus de Marco, Petrus de Vitale, Iohannes, Bulcassus filii quondam
Philippi de Constabile, et Guillelmus et frater filii olim Dominici (fol. 61b) de Petro, filii olim
Nicolai Cognatore, Nicolaus de Gayta, Iohannes Mutus, Iacobus Russus et filia Benedicti de
Durabile, Iohannes de Deoguarde, Nicolaus de Vito, Dominicus de Magalda et fratres, Iohannes
de Stephania et fratres, Petrus de Ayrola, Iacobus de Maximo, filii olim Petri de Theano, Petrus
de Clemento, Nicolaus de Mattheo, Petrus Scutinus, Sperindeus Suennus, filii olim Neapolitani
de Sonis, Canzanellus et Benedictus fratres, Pascasius de Bagno et Iohannes de Galippo iuvenis
debent esse homines et vassalli predicti monasterii; interrogato quomodo scire dixit quod audivit
et vidit patres et antecessores predictorum et quosdam ipsorum iurare vassallagium quondam
domino Angelo abbati monasterii predicti pro parte eiusdem monasterii et cogi in curia monasterii
nominati; dixit etiam predictos omnes pro contumaciam fuisse coactos et punitos in dicta curia
per quendam officialem olim domini Nicolai abbatis predicti videlicet: Stephanum de Olenitani
et Andream de Domna Goditia, super aliis nihil.
Gustabilis de Mantio de villa Malivicini iuravit et interrogatus dixit se scire quod ipse testis,
Nicolaus de Mantio, Nicolaus de Stabile, Iohannes de Letitia, Stabile Tolomeus, Alexander,
Petrus [et] Galenus Aversanus de Casagenzana, Iohannes de Acernis, Bartolomeus de Presia,
Petrus de Gratiana, Mattheus Fidelis sunt homines et vassalli monasterii S. Laurentii de Aversa
in causa scientie dixit quod ipse interfuit et vidit predictos omnes prestantes Sacramenta fidelitatis
et homagii domino Angelo nunc abbati monasterii supradicti et ipse etiam testis iuravit una cum
predictis hominibus, super aliis nihil.
Mattheus Fidelis de predicta villa Malivicini iuravit et interrogatus dixit idem per omnia quod
proximus et addidit quod ipse testis predicto domino abbati Angelo prestitit Sacramenta
fidelitatis et homagii una cum predictis hominibus ville predicte.
Iohannes Galippus iuravit et interrogatus dixit idem quod predictus Nicolaus Monachus preter
quam de Blasio de Castello quam dixit se nescire esse hominem et vassallum monasterii
supradicti et addidit quod predictus Iohannes Galippus iuvenis et Ganzanellus, Nicolaus Russus
sunt homines et vassalli predicti monasterii in causa scientie dixit quod ratione tenimentorum
quos tenent a monasterio predicto sunt homines et vassalli monasterii supradicti et vidit etiam
ipsos cogi in curia monasterii supradicti ad faciendam et recipiendam iustitiam et addidit etiam
quod dictum monasterium habet tres casatas hominum in villa Caivani que dicuntur de Curte
in causa scientie dixit quod ipse testis tamquam extallerius monasterii supradicti coegit eos in
curia dicti monasterii pro parte eiusdem; addidit etiam quod Thomas Speranus, Iacobus Speranus,
filii Laurentii, Iohannes de Petro, Martinus de Petro et presbiter Nicolaus de Petro, Petrus
Russus, Datus Simeone, Vincentius Robertus de villa Sancti Vincentii sunt homines et vassalli
monasterii supradicti in causa scientie dixit quod vidit eos cogi in curie monasterii supradicti
et ipse etiam testis tamquam baiulus monasterii ipsius coegit eos in curia predicti monasterii
pro parte eiusdem.
Laurentius de Iannano iuravit et interrogatus dixit se scire quod Nicolaus Monachus, Blasius
de Castello, Aversanus de Bernardo, Iohannes Galippus senex, Iohannes Galippus iuvenis,
Nicolaus Pantaleonis, Iohannes de Marco, filii olim Iohannis Pirilli, Nicolaus de Gaeta, filii
Petri de Choffo, Laurentius de Choffo et nepos eorum Nazarius de Frugnano maiori, Petrus
Sabatinus, Riccardus Sabatinus, Iohannes Peregrinus, filii Vitalis de Deodato, Iohannes de
Riccardo et filii Iohannis de Roberto sunt homines et vassalli monasterii supradicti in causa
scientie dixit et vidit eos cogi et coactos in curia monasterii supradicti per baiulos monasterii
ipsius a tempore quo ipse recordatur, super aliis nihil.
Iohannes de Sperano iuravit et interrogatus dixit se scire quod Nicolaus Monachus, Mattheus
de S. Laurentio de suburbio monasterii S. Laurentii, Ambrosius Marcanisii de villa Casolla
Valenzane, Iacobus Speranus, Thomas Speranus, Andreas Speranus, Nicolaus de Petro,
Iohannes de Petro, Martinus de Petro, Petrus Russus, Deodatus Russus, Simon filius Laurentii
Carpignani, filii Philippi de Roberto et ipse testis sunt homines et vassalli ecclesie S. Laurentii
de Aversa in causa scientie dixit quod interfuit et vidit predictos cogi et coactos in curia
monasterii supradicti per totum tempus quod ipse recordatur. Ipse etiam testis cogitur per
curiam monasterii supradicti quoties querimoniam aliquam pro parte de aliquo ipsorum et
de se ipso super aliis nihil.
Presbiter Marinus de Speranus de villa Casolla Sancti Adiutoris iuravit et interrogatus dixit se
scire quod monasterium S. Laurentii de Aversa habet homines et vassallos in casali Casollae
Valenzane videlicet: presbiterum Vitalem, presbiterum Rainaldum et Ambrosius Marcanisii
et plures alios quorum nomine dixit se nescire et dixit se scire quod dictum monasterium habet
ecclesiam in villa Nulliti que intitulatur Sanctus Iohannes et omnes qui de predicta villa Nulliti
sunt homines et vassalli monasterii supradicti. Item dixit se scire quod filii olim Laurentii Carpignani,
Simeon Carpignanus, Vincentius Iacobus Speranus, Thomas Speranus, Andreas Speranus,
Datus Petrus Russus, Iohannes Speranus, Iohannes de Petro, Nicolaus de Petro, Martinus de
Petro, Guillelmus de Roberto sunt homines et vassalli monasterii nominati in causa scientie dixit
quia vidit (fol. 62a) ipsos in curie monasterii nominati et vidit patres ipsorum prestare Sacramenta
fidelitatis homagii domino Nicolao abbati monasterii supradicti et vidit predictos prestare
Sacramenta fidelitatis et homagii domino abbati predicto exceptis filiis olim Laurentii Carpignani,
Andrea de Sperano et Vincentio, super aliis nihil.
Presbiter Andreas de Casolla Sancti Adiutoris iuravit et interrogatus dixit se scire quod Blasius
de Castello, Nicolaus Monachus, Iohannes Galippus iuvenis, Iohannes Galippus senex, Mattheus
de S. Laurentio de Aversa, Iacobus Speranus, Thomas Speranus, Andreas Speranus, Iohannes
de Petro, Marinus de Petro, Nicolaus de Petro, Petrus Russus Decius de villa Casolle Sancti
Adiutoris et Robertus de S. Laurentio sunt homines et vassalli monasterii supradicti in causa
scientie dixit quod vidit ipsos cogi in curia monasterii nominati, et omnes predictos de villa
Casolle Sancti Adiutoris prestare Sacramenta fidelitatis et homagii ut moris est domino Angelo
nunc abbati monasterii supradicti.
Nicolaus de Petro iuravit et interrogatus dixit se scire quod Datus Petrus Russus, Iohannes
Speranus, Thomas Speranus, Andreas Speranus, Iacobus Speranus, Nicolaus de Roberto,
Iohannes de Petro, presbiter Andreas Russus, presbiter Martinus de Sperano, Martinus de Petro,
et filii olim Philippi de Roberto, Simeon Carpignanus de villa Sancti Vincentii sunt sunt homines
et vassalli monasterii supradicti in causa scientie dixit quia vidit ipsos iurare domino Angelo nunc
abbati monasterii supradicti et fateri redditus et alia servitia predicta domino abbati pro parte
ipsius monasterii, super aliis nihil.
Iohannes de Petro iuravit et interrogatus dixit idem quod proximus.
Datus de villa Casolle Sancti Adiutoris iuravit et interrogatus dixit idem quod proximus.
Iacobus de Sperano de predicta villa iuravit et interrogatus dixit idem quod proximus.
Thomas de Sperano de predicta villa iuravit et interrogatus dixit [idem] quod pro[ximus] et
addidit quod Nicolaus de Ruberto est homo et vassallus monasterii supradicti in causa scientie
dixit ut supra.
Robertus de S. Vincentio iuravit et interrogatus dixit idem quod proximus et addidit quod ipse
testis est vassallus etiam monasterii supradicti et presbiter Simeon de Sperano in causa scientie
dixit ut supra.
Victoria Fidelis de Aversa iuravit et interrogata dixit se scire quod Ambrosius Marcanisii,
Iohannes Lagnensis, Benedictus de Rogerio, Palmerius de Sica, Rogerius de Sica et plures aliis
de villa Casollae Valenzanae quorum nomina dixit se nescire, Iohannes de Simone et fratres et
nepotes de villa Nulliti; Leonardus Zaccarellus, Nazarius Zaccarellus de villa Frignani maioris;
Venerosus et Carolus de Frignano picculo sunt homines et vassalli monasterii supradicti in causa
scientie dixit quod vidit eos cogi in curia monasterii supradicti et prestantes collectas et redditus
predicto mansterio. Item dixit se scire quod filii olim Petri de Daratia, filii olim Iohannis de Natale,
et Fusarius Bulcassa, et filii olim Clementis, Nicolaus de Gayeta, Laurentius [in bianco] de Choffo,
filius Aversani de Vernusio, Nicolaus Pantaleonis, Berardus Pantaleonis, filii olim Laurentii de
Iannone, filii olim Deoguarde, filii olim Nicolai Passavante, Nicolaus Monacus, Iohannes Galippus
senex sunt homines et vassalli monasterii supradicti, in causa scientie dixit quia vidit patres ipsorum
coactos in curia predicti monasterii tempore abbati Nicolai monasterii supradicti. Item dixit se scire
quod Gustabile et Nicolaus fratres, Iohannes Papa, Nicolaus Gustabile, Stabile de Tolomeo, Petrus
Liccarisius, Petrus Gallenus, Iohannes Gaietanus, Iohannes de Acereis, Bartolomeus Matthei de
Persia de villa Malivicini; Iohannes de Perentigno, Iohannes de Riccardo, Vitalis de Riccardo,
Franciscus de Riccardo, filii olim Vitalis de Deodato, Petrus Sabatinus, Riccardus Simeone de
villa Nobili sunt homines et vassalli monasterii supradicti, in causa scientie dixit quod vidit eos cogi
in curia monasterii supradicti et prestantes Sacramenta fidelitatis domino Angelo nunc abbati monasterii
supradicti et patres ipsorum abbati Mattheo et abbati Nicolao abbatibus monasterii supradicti. Item
dixit quod sunt etiam angarii predicti monasterii super aliis nihil.
Blasius de Castello iuravit et interrogatus dixit idem quod predictus Nicolaus Monachus preter
quam de hominibus ville Nulliti et Casolle Valenzane de quibus dixit se nihil scire et addidit quod
Iohannes Galippus iuvenis est homo et vassallus monasterii supradicti in causa scientie dixit quod
ipse tamquam baiulus monasterii supradicti pro parte eiusdem coegit predictum Iohannem in curia
monasterii supradicti et recollegit ab eo redditus pro parte monasterii supradicti et addidit etiam
quod idem testis est homo et vassallus predicti monasterii super aliis nihil.
Predictam autem inquisitionem ad requisitionem predicti domini Landulfi ad instantiam, et rogatum
predicti domini abbatis tam pro cautela dicti domini Landulfi quam predicti monasterii in presentem
formam publicam duximus redigendam quam nostris subscriptionibus duximus roborandam quod
autem superius ubi sic legitur in uno loco ipsi congregati in altero Vincentii, in altero Nicolao, in
altero de in altero Angelus in altero Petrus et in altero filius est per me scriptum notarium
emendatum. Aversa. Locus signi notarii.
Ego qui supra Iohannes iudex = locus signi iudicis
Ego qui supra Iohannes iudex = locus signi iudicis
Ego Gustanus de Sancto Andrea interfui et subscripsi
Ego Franciscus de Marino interfui et subscripsi (fol. 62b)
Ego Nicolaus Paganus interfui et subscripsi
Ego Nicolaus Durdonus interfui et subscripsi
Ego Nicolaus Granari interfui et subscripsi
Ego Iohannes de Marino interfui et subscripsi
Ego notarius Iohannes de Gualdo interfui et subscripsi
Ego Iacobus de Gallesio interfui et subscripsi
Ego Iacobus de Ragone interfui et subscripsi
Ego iudex Clemens Villano interfui et subscripsi
Ego iudex Petrus Benedicti de Aversa interfui et subscripsi
Ego magister Andreas Germanus interfui et subscripsi
Ego iudex Andreas interfui et subscripsi
Ego Iacobus Basilius interfui et subscripsi
Ego iudex Robertus de Sancto Paulo interfui et subscripsi
Ego iudex Perisius interfui et subscripsi
Ego Thomas Ramunno interfui et subscripsi
Ego Nicolaus Monachus interfui et subscripsi
Ego Iohannes Granato interfui et subscripsi
Ego notarius Paulus de Rosa interfui et subscripsi
Ego Iacobus de Appello interfui et subscripsi
Ego Iohannes Dominigratia interfui et subscripsi
Ego Iacobus Speranus interfui et subscripsi
Ego Iacobus de Landano interfui et subscripsi
Ego magister Leonardus Besconus interfui et subscripsi
Ego Petrus de Abuleno interfui et subscripsi
Ego Iacobus de Iordano interfui et subscripsi
Ego Dionisius de Grissa interfui et subscripsi
Ego Iohannes Milignanus interfui et subscripsi (12)
Note:
(1) A. GALLO, Codice diplomatico normanno di Aversa, ([Documenti
per la storia dell’Italia meridionale, I] Società Napoletana di Storia Patria, Napoli 1927. Riedizione
in stampa anastatica a cura de Il Gazzettino Aversano, Archivio storico diocesano di Aversa,
[Fonti e studi, I, ], Aversa 1990, pag. VII.
(2) Regii Neapolitani Archivi Monumenta edita ac illustrata, Neapoli
ex Regia tipographia, 6 voll., 1845-1861.
(3) Situato tra Cardito e Caivano, questo villaggio era stato donato a San
Lorenzo dal milite normanno Rinaldo Mosca nel 1094: cfr. Codice diplomatico normanno di
Aversa, a cura di Alfonso Gallo, [Documenti per la storia dell’Italia meridionale, I] Società
Napoletana di Storia Patria, Napoli 1927. Riedizione in stampa anastatica a cura de Il Gazzettino
Aversano, Archivio storico diocesano di Aversa, Fonti e studi, I, Aversa 1990, pagg. 13-14.
(4) Dal 1950 Villa di Briano (CE).
(5) Dal 1951 Frignano (CE).
(6) Antichissimo villaggio «attiguo a Grecignano», citato già nel 964 in un
diploma di Landolfo II principe di Capua: cfr. G. PARENTE, Origini e vicende ecclesiastiche
della città di Aversa, Napoli 1857-1861), 2 voll. (riedizione in stampa anastatica a cura
dell’Amministrazione comunale, Aversa 1990), vol. I pagg. 186-187. Su Casolla S. Adiutore si
veda pure D. VERDE, Gricignano. Cenni storici, Curti 1993, pagg. 37-41.
(7) Antico villaggio di cui si ha ancora notizia nelle Rationes decimarum
Italiae nei secoli XII e XIV. Campania, a cura di M. Inguanez, L. Mattei-Cerasoli, P. Sella,
Città del Vaticano 1942: pag. 242 n. 3441: Presbiter Phylippus de Gayta capellanus S. Marie
de villa Nobilium (decima degli anni 1308-1310); pag. 257 n. 3778: lo stesso cappellano (decima
dell’anno 1324). G. PARENTE, Origini e vicende ..., op. cit., pag. 203, la ritiene «esistente nel IX
secolo, circa un mille passi discosta dal cenobio di s. Lorenzo». C. DEL VILLANO, Casaluce.
Storia e civiltà nella penombra, Edizioni Il Basilisco, Aversa 1991, pag. 14, localizza Nobile
nel territorio dell’attuale comune di Casaluce.
(8) Villaggio assai poco noto, citato in un documento del 1261 (Codice
diplomatico svevo di Aversa, a cura di C. Salvati, Università degli Studi di Napoli, Istituto di
Paleografia e Diplomatica, XI, Napoli 1980, in due tomi, pag. 508). Dal contesto di questo
documento appare chiara la vicinanza della villa sancti Vincencii con Gricignano, nel cui attuale
territorio è da localizzare questo antico casale. D. VERDE, Gricignano ..., op. cit., pag. 59, con il nome
di S. Vincenzo, indica una località in territorio dell’attuale comune di Gricignano, circoscritta dal
bosco Castagno, in cui anticamente esisteva una comunità ecclesiastica dipendente da S. Lorenzo
di Aversa, di cui, ancora non molti decenni or sono, esistevano alcune vestigia.
(9) La villa Malivicini è da identificare con il villaggio di Malbuitino che
il PARENTE, Origini ..., op. cit., pag. 203, situa sul lago di Patria.
(10) Per Nullito è espressamente affermato nel documento che tutti gli
abitanti del villaggio fossero vassalli di San Lorenzo. Cfr. nel documento le testimonianze di
Nicolaus Monachus e del presbitero Marinus de Speranus.
(11) È possibile che nel 1266 gli abitanti di Casolla Valenzana fossero
ancora tutti vassalli del monastero di San Lorenzo, perché solo dal 1280 si ha notizia di vassalli in
Casolla di un altro feudatario, Egidius de Montreuil (Egidio de Mostarolo), cfr.: I registri della
Cancelleria angioina ricostruiti da Riccardo Filangieri con la collaborazione degli archivisti
napoletani, [Testi e documenti di storia napoletana] Accademia Pontaniana, Napoli 1950-2002,
vol. XXIV pag. 11.
(12) Il documento originale era contraddistinto dall’antica segnatura
archivistica «Arm.o V fasc.o 13».